Etter kvart vart selen/vitamin-E ein viktig del av utrustinga til den praktiserande dyrlegen. I alle dei åra eg har vore i praksis, ville det vore utenkjeleg å greia seg utan. Ofte blir vitaminpreparata nytta når ein står framfor eit diffust tilfelle med usikker diagnose og ein ikkje finn på noko anna å behandla med. Men det kunne på nytt vera av interesse å sjå på kva fagleg grunnlag ein byggjer på når ein tek dette i bruk i terapi og profylakse og når ein gjev råd om fôring.

• Det blir ein auke i den totale antistoffmengda (IgG) etter selentilskot i fôret eller selen gjeven som Barium selenat.
• Dei største dosane med selen resulterer i ein liten nedgang i antistoffproduksjonen etter vaksinasjon.
• Lam frå søyer som har fått tilført selen har ein signifikant auke i antistofftiteret mot tetanus toxoid i forhold til lam frå søyer utan tilskot.

Dersom ein skulle gje berre høy, ville seleninntaket bli frå ca 0,01 -0,06 mg Se/dag.

Det er altså altfor lite selen i norsk høy, og ein må nytta tilleggsfôring.

• Kraftfôrblandingar er no tilsett 0,20 mg Se /kg.
• Mineralblandingar og saltslikkesteinar er tilsett 20 mg Se / kg.

(Mg/kg tørrstoff)

Råmjølk

Gras

Når Lammet kjem ut på beite, stig mengda vitamin-E i blodet, då ferskt beitegras inneheld mykje Vitamin-E, selenkonsentrasjonen i blodet endrar seg lite.

Sjukdommen kan også utløysast ved stress som dårleg ver, transport, handsaming o.l. I tillegg vil fôring med mykje polyumetta feittsyrer verka predisponerande. Dette kan gjelda lam som blir fôra opp kunstig.

Hjå eldre lam finn ein forandringar bilateralt i rygg, nakke og lår. Muskulaturen er bleik, tørr og kan vera litt oppsvulma, ødematøs.

Ein annan sjukdom som opptrer på same tid, er infeksjon med E.Coli . Den er lett å skilja patologisk, særleg ved dei typiske funna av fibrinbelegg i lunger, hjernehinner og andre organ.

Dette berre understrekar kor viktig det er å obdusera.

Ein vil finne auka mengder Creatin Kinase i blodet på grunna av lekkasje frå skadde muskelfibrar.

Mangeltilstand kan ein påvise ved å måle Selen i blod, eller ein kan bruke aktiviteten av Glutathion peroxydase som eit mål på selenstatus. Sjølv om selensatus er optimal, kan ein vitamin-E mangel vera årsak til auka risiko for sjukdom.

Ved ein dagsdose av ein mineralblanding som inneheld 20 mg Se/kg på 10 g, vil sauen få i seg 0,2 mg Se/dag. Dette skal vera nok. Dersom det i tillegg blir gjeve 0,1 kg kraftfor med 0,20 mg Se/kg, blir det eit tillegg på ca 0,02 mg Se/dag. 1,5 kg høy inneheld frå 0,08-0,8 mg Se. Berre høy og kraftfôr blir for lite til å dekka behovet, så det kan også vera behov for saltstein og/eller mineralnæring.

Selen finst som Natrium selenitt og som selenat. Selenitt er raskt oppløyseleg og har ein toksisk risiko frå 1:2 til 1:5. Skal ein gje ein injeksjon med depotvirkning, er angitt at ein bruker f eks barium selenat i ein dose på 1,2 mg Se/kg levande vekt (Deposel®, ikkje registrert) .

Ein resept som bl a er brukt av distr. vetr. Leif Homme er denne:

• Inj. bariumselenat 25mg / ml
• in cera alba 2%
• oleum aracidis 98%

Dssn

1 ml pr vaksen sau

Det kan brukast vompellets.

• Selenevit® eller Tokosel® 1 ml før utslepp.
• Natrium selenitt, 20mg/ml. 5 ml blandast med 100ml ADEsan® (50mg tocoferolacetat/ml) Dosering pr lam: 1 ml før utslepp

Lamma kan vera normale dei to-tre fyrste månadene, men så får dei nedsett appetitt og nedsett vekst. Av og til får dei diaré. Det blir likevel antyda at det kan vera andre faktorar enn ein rein selenmangel som ligg til grunn for dette komplekset. Det er ingen spesielle patologiske funn utanom avmagring på desse dyra.

Koboltmangel vil gje liknande symptom. I visse område av landet, f eks Rogaland, har dette vore eit problem. Martha Ulvund har kartlagt denne sjukdommen hjå oss. Sjukdommen har også namnet Ovine White Liver Disease (OWLD) p. g. a. patologiske forandringar i levera. Den opptrer utover sommaren og hausten med nedsett vekst og utrivnad. Lamma blir slappe og får ru og tørr ull. Dei kan få skorper på øyro og ha tåreflod. Sjukdommen kan forebyggjast ved å tilsetja kobolt til kunstgjødsel, saltsteinar og kraftfôr, eller ved å leggja inn vomtablettar profylaktisk.

etterbyrd

Ein må av og til gje selen/vitamin-E injeksjonar som forebyggande behandling. Men dette bør ein prøva å koma bort frå, blant anna fordi det er liten margin før ein kjem opp i toksiske dosar Natrium Selenitt. Det er behov for ein jamn tilførsel heile året, for sauen skal ha eit så godt gunnlag som mogeleg for å unngå sjukdom, også utanom lammingssesongen