Sjukdomsforebygging i flokken som gir redusert lammetap

 Nils Leine, 2975 Vang i Valdres

Lammetap

Kvart år døyr det mange lam frå lamming og til slakting. Kor store desse tapa er, er det fleire undersøkingar som viser. Tala er noko varierande, men det ser ut til at tapa ligg mellom 7% og ca 12% i dei forskjellige undersøkingane. Sauekontrollen sine tal frå 1995 viser :

Utanlandske registreringar viser forskjellige tal, men dei fleste viser større tap enn her i landet, opp mot 15 - 20% er ikkje uvanleg.

Ser vi på enkeltbesetningar her i landet ligg tapa frå ca 2% til over 20%.

Det er også undersøkt kva desse tapa skuldast. I ei undersøking i 33 flokkar i forskjellige deler av landet fyrst på 80-talet fann ein desse tapsårsakene som dei viktigaste :

Som ein ser er ca 75% av lammetapet enten daudfødde/svaktfødde eller tap på beite.

Kva er sjukdomsforebygging

Det blir sagt at sjukdomsforebygging hjå sau foregår på to plan. Det eine er å gjera miljøet til sauen optimalt, og det andre er å styrka kondisjonen til sauen.

Ein kan også seia at ved å ta hensyn til dyra sin naturlege åtferd legg ein forholda til rette for eit godt miljø der sauen vil unngå stress og vantrivsel. Ein må spela på lag med sauen sin måte å leva på. Dette krev kunnskapar om sauen sin åtferd, og etter kvart som vi lærer meir om den, vil vår oppfatning om kva som er det beste for sauen, endra seg.

Rammevilkår for å driva sjukdomsforebygging.

Vi kan ikkje alltid sjå den einskilde garden isolert når vi skal sjå på kva vi kan gjera av forebyggande arbeid. Det har sjølvsagt avgjerande betydning at det er ein fagleg flink bonde som skal leggja opp drifta, men det er viktig å vera klar over at alle arbeider under ein rammevilkår som set grenser for kor mykje som kan gjerast, både på godt og vondt.

Bonden er avhengig av offentlege styresmakter når rammevilkåra for drifta skal bestemmast.

Det er fyrst og frems lovverket som lagar dei tydelegaste rammene.

Eg vil nemna dei lover og forskrifter som er dei viktigaste.

1) Nasjonalt regelverk

· Lov om tiltak mot dyresjukdommer (Husdyrloven)

· Forskrift om bekjempelse av dyresjukdommer

· Lov om dyrevern

· Stortingsmelding nr 27 (1991-92) Rovviltmeldingen

2) Internasjonale avtaler:

· Bern-konvensjonen (Ein forpliktelse til å ta vare på det biologiske mangfoldet i naturen) -Nedfelt i Rovdyrmeldinga

· Europakonvensjonen for hald av produksjonsdyr. -Ikkje nedfelt i norsk regelverk enno for sauen sin del. Men det er utarbeidd forskrofter for hald av storfe og svin.

 

Alt dette regelverket set visse grenser for eller krav til korleis ein skal innretta seg når ein driv med sau.

I tillegg finnst det tilskotsordningar og støttetiltak av ymse slag. Dette gjeld f eks ved bygging av driftsbygning, og det gjeld produksjonstillegg og erstatning ved tap pga rovdyr.

Ein ser såleis at det offentlege grip sterkt inn i så å seia den daglege drifta til sauebonden.

Men det er også andre aktørar. Det står seljarar i kø for å selja innreiing. Kraftforprodusentar har sine varer å tilby. Og rådgjevarar av ymse slag blandar seg inn når det gjeld fôring og stell, og til den gruppa høyrer veterinæren. Råda ein sauebonde får, treng ikkje alltid vera like gode. Men dersom det er ein saueeigar som bryr seg om dyra sine og som skjønar signala dyra sender ut, kan mykje rettast på sjølv om utgangspunktet er dårleg.

Praktiske tiltak på garden

Vi veit at helsetilstanden til eit individ er avhengig av eit komplisert samspel der vi kan gripa inn og endra berre nokre få faktorar. Vi må såleis fara varleg fram og prøva å grunngje godt dei tiltaka vi meiner er nødvendige.

Sjukdomsforebygging skal foregå heile året. For å få ei viss oversikt må vi systematisera emnet, men vi skal heile tida ha klart for oss at det er eit samspel, der dei forskjellige tiltaka kan virka inn på kvarandre, kanskje på uforutsette måtar.

Planlegging av lamming og innkjøp av ver.

Når sauene er komne på beite, kan det vera bra å oppsummera sesongen så langt og ta til med planlegginga av neste år. Etter kvart som arbeidet med dette innlegget har pågått har ting endra seg ganske mykje med tanke på rammevilkår og reglar for avlsarbeid. Desse nye forskriftene virkar direkte inn på planlegginga til den enkelte bonden. Det kjem til å bli oppretta avlsgrupper og det set strenge begrensningar på korleis ein skaffar seg nytt avlsmateriale og korleis ein oppstallar nye dyr.

Men dette gjer planlegginga endå viktigare enn før.

Lammingstidspunktet bør planleggjast ut frå kva slags hus ein har og kva tid ein reknar med å få lamma ut på beite. Lammetapet er minst dersom lamminga skjer inne, men er det trongt om plassen, kan ein ikkje satsa på å la lamma stå lenge inne. I det siste har det i mitt praksisområde vore ei utvikling mot lamming seinare på våren. Dette har berre hatt positive fylgjer, med mindre lammesjukdommar.

Kva slags ver skal ein ta inn i besetningen? Denne kan berre hentast frå avlsgruppa ein tilhøyrer. Ein bør sikra seg ein som gjev friske avkom utan misdanningar. Ekstra viktig er det å sikra seg mot at den har med seg smitte. Det kan difor vera lurt å ta den inn ei stund før paring.

Etter dei nye forskriftene om bekjempelse av dyresjukdommer skal ein ver som er innkjøpt ikkje sleppast inn i bingen til søyene. Avlsdyr skal også gå på eige beite. Det kan bli aktuelt med meir kunstig sædoverføring for å kompensere noko på ulempene dette fører til.

Planlegging av fôring og stell

For å få friske levedyktige lam må søyene vera i normalt godt hold. Dei må få fôr som er av god kvalitet og det må sikrast nok tilgang på sporelement og vitamin. Det er difor viktig å starte hausten med eit godt planlagt fôringsopplegg. Søyene må så snøgt det tek til å bli dårleg beite utover hausten få tilskot av anna fôr enn håbeite. Det kan bli svært næringsfattig ut i oktober og i byrjinga av november.

Fram mot paring og utover heile vinteren må det gjevast ein dagleg rasjon med kraftfôr.

Eksempel på fôrplan om vinteren:

Kraftfôrtypen ein vil bruka må vurderast frå år til år, men skal ein anbefale noko, er f eks Formel 97-låg utan kopar eit godt alternativ. Til lam bør ein vurdere andre alternativ med høgare proteininnhald. Vi veit at norsk grovfôr har for lite av sporelement som f eks selen, kobolt og jod. Kvaliteten på fôret er også svært varierande. Det beste er ei fôranalyse om hausten, men det er ikkje blitt vanleg enno. Fôringa må vera jamn utover heile drektigheitstida.

Grupperinga av sauene er viktig. Lam må stå for seg sjølve. Dei vaksne må grupperast etter hold. Men når det lir utpå vinteren vil søyene ha ulikt behov for næringstilførsel avhengig av om dei skal ha eitt, to eller tre lam. Dei må då omgrupperast. Det er då blitt litt lang ull og det einaste som nyttar er å kjenna på søyene korleis holdet er, på avstand kan dei sjå fine ut alle saman.

Når det nærmar seg lamming aukar næringsbehovet og søyene tek til å tæra på kroppsreservane. Dette må ein ta hensyn til ved fôringa. Det er særleg denne tida som er viktig for kor store lamma skal bli ved fødsel. Ei underfôring kan gje små, lite levedyktige foster. Det vil også bli for lite råmjølk og mjølkeevna utover våren blir nedsett.

Fôringa etter lamming er avhengig av kor mange lam søya har. Kraftfôrmengda må rettast etter kor mange klam søya har. Her må søyene setjast saman etter kor mange lam dei har.

Overgang til vårbeite må skje gradvis. Graset er mest næringsrikt om våren, så det er viktig å få ut lamma så snøgt det er grønt. Då sparer ein kraftfôr. Tilveksten på godt beite kan vera 350-400 g pr dag.

Sommarbeite

På sommarbeite skjer det eit stort lammetap. Det er difor viktig å tenkja nøye gjennom korleis beitet er. Tilveksten til lamma er ein viktig indikator på beitekvaliteten. Er tilveksten på under 300 g pr dag kan beitet vera for dårleg. Men det kan vera parasittar i beitet, det kan vera mangel på mineral eller det kan vera giftplanter som set ned veksten.

Haustbeite

Tidleg sanking og godt haustbeite kan vera eit alternativ dersom det er liten tilvekst på beite og/eller det er store problem med jerv eller bjørn. Ved snøgg overgang til haustbeite kan ein oppleva at enterotoksemi blir eit problem. Det beste er gradvis overgang. Reint rapsbeite må ein unngå.

Beitehygiene

Det er viktig at beitet er mest mogeleg fritt for parasittar og giftige planter. Ein må planleggje korleis ein vil ta hand om dette. Ein må pløya opp med jamne mellomrom og ein bør veksla på vårbeitet for å prøva å unngå for stort smittepress.

Gjennom heile denne tida er stellet, omsorga for dyra viktig. Det blir ofte for lite tid til å vera saman med sauene, og det er synd, for den kontakten er viktig for eit godt miljø og for trivselen både blant sauene og folka på garden.

Klipping

Klippinga om våren er viktig, men det er ein stressfaktor. I uisolerte sauefjøs kan dette vera eit problem. Den kritiske temperaturen går opp, dvs den temperaturen som trengst for at kroppens normale varmeproduksjon skal halda kroppstemperaturen oppe. Den er -6°C ved ei ullengde på 10 cm, men heile +13°C ved ei ullengde på 1 cm. Nokon har løyst dette problemet ved å isolera eit rom og la sauene vera der nokre dagar etter klipping. Ein tek dei då inn gruppevis. Men det er viktig å gjera dette innan 6 veker før lamminga tek til. Klippinga gjer at fôropptaket aukar og vassopptaket minkar. Det blir tørrare inneklima. Søyene får betre plass i bingen. Det er i dei siste seks vekene fostra legg på seg. Då treng søyene ro. Dei treng auke i fôrmengda, og dei treng stadig større plass.

Når lamma kjem til verda, er det lettare for dei å finna spenane dersom det er klipt rundt juret.

Fôring og stell er dei viktigaste enkeltfaktorane i sjukdomsforebygging. Med rett fôring og eit godt tilsyn der ein lærer seg korleis sauene vil ha det, kan ein unngå ei mengd med problem.

Hus og miljø

Sauen har stor evne til å tilpasse seg forskjellig klima og temperatur. Eit godt sauehus kan difor byggjast på mange måtar. Men ein kan ta visse hensyn til sauen sin naturlege åtferd. Sauen er eit flokkdyr og ute lever han i grupper. Det er difor anbefalt å laga grupper også inne. Dei bør vera på mellom 5 og 15 dyr. Ein sau bør ikkje stå åleine. Dei treng ei viss tilvenningstid på å stå i hus, det er nemnt frå 1-2 veker og opp til 1 månad fyrste gong dei blir sett inn. I denne tida kan dei få stereotyp åtferd og ein kan sjå m.a. ulleting og eting på innreiing

Arealet i fjøset må vera stort nok til at ein også kan ha sjukebingar og isolat. Ein skal kunna la ein nyinnkjøpt ver stå noko borte frå resten av flokken. Ein bør ikkje ta inn nye dyr like før, under eller etter paring dersom ein ikkje er heilt sikker på helsetilstanden til dyret. Det kan få alvorlege konsekvensar ved f eks border disease.

Arealkrav

Etter lamming aukar plassbehovet til det dobbelte.

Lamming innandørs gjer at ein får fleire lam til å overleva. Men det er viktig at huset er slik utforma at det er mogeleg å få til ei brukbar lamming. Søyene har ein spesiell åtferd ved lamming som det bør takast særleg hensyn til når ein skal planleggja hus og bingeutforming. For søya er det naturleg å finna seg ein lammingsplass isolert frå resten av flokken. Men det krev plass. Og det krev at ein tek hesyn til søya så ho ikkje må gå frå den plassen ho har ved lamming før ho sjølv vil. Litt tankelaus handtering ved lamming kan gjera alvorleg skade på søye/lam bindinga, og ein kan risikere at ho ikkje vil ha lammet sitt.

Det beste er difor lammingsbingar som søya står i frå litt før til ei stund etter lamming, minimum 24 timar. Men det blir ikkje anbefalt å la dei stå der for lenge, ein dag for kvart lam den har er det beste. Likevel nyttar det ikkje å setja saman for mange søyer etter lamming heller. Det må vera rein halm eller liknande underlag, og størrelsen på bingane bør vera 1,20m X 1, 20m

Lamma bør få koma seg unna aggressive søyer, difor er lammegøymer gode å ha.

Lamminga set store krav til innreiinga. I tillegg til plassbehovet, kjem behovet for reint underlag, frisk luft og reint vatn.

Golvtyper

Lamma veks snøgt dersom dei er friske. Søyene et og drikk mykje og mengden vassdamp frå lungene til både søyer og lam aukar og urinmengda aukar. Får dei då i tillegg silo, veit vi korleis det blir sjåande ut etterkvart.

Det kan vera fint med talle dersom søyene får høyfôring. Men det krev at ein fyller på med halm eller flis ofte. På talle unngår ein klauvsekkbetennelse, men andre infeksjonar kan bli like store problem. Strekkmetall og godt spaltegolv er lettast å halde reint, men ein bør bruke hydratkalk ofte. Då kan det bli brukbart, men etter lamming hender det ofte at spaltene tettar seg med fôrrestar og møkk, så det er innsatsen til den enkelte saueeigar som er avgjerande for eit godt resultat.

Ventilasjonen er viktig heile året. Men det blir stilt større krav når det blir varmare ute og lamminga er komen i gang. Det er hustypen som bestemmer ventilasjonsmåten. I uisolerte hus bygt etter svensk mønstrer med tett vegg to meter opp og så ei luftspalte rundt heile huset, er det nok med naturleg lufting. Er det eit godt isolert sauefjøs, må det til vifte og mange nok luftinntak og alt dette må plasserast slik at ventilasjonen fungerer i heile huset. Det gjer det slett ikkje alltid, sjølv ikkje i nye fjøs med nytt ventilasjonsanlegg.

Vassforsyninga er ofte det vanskelge punktet i uisolerte fjøs. Det er mogeleg å få dette til å fungere med relativt enkle middel med varmekabel og ei opppvarma kasse rundt drikkekaret.

Tilsyn

Det er nødvendig med tilsyn. Dette er saueeigaren sitt ansvar, men vi som rådgjevarar må av og til forklara folk som driv med sau kva dei skal gjera, og kvifor. Vi har vore inne på vurdering av hold ved innsetjing. Det vil resultere i gruppering av dyr som treng same fôring. Ein må fylgja opp dette utover vinteren og gjera nye vurderingar av hold og omgruppere der det er nødvendig. Om hausten er det nødvendig å undersøkje juret på alle søyer om dei har hatt mastitt. Ein tett spene om våren kan "ta livet av" det lammet som har fått den. Det daglege tilsynet inneber bl a at ein ser etter om dyra har nok reint vatn. Ein må fjerna silorestar før kvar fôring. Og ein må ta seg tid til å sjå litt etter dyra kvar dag for å vurdere helsetilstanden. Desse enkle tiltaka kan vera nok til å hindra utbrot av infeksjonssjukdommar som kan føra til lammetap, f eks Listeriose. Har sauene heilårsull, er det endå meir påkreva med vurdering av hold med jamne mellomrom.

Etter som tida nærmar seg lamming, aukar behovet for tilsyn. No skjer utviklinga av foster så snøgt at ein må vera endå meir på vakt mot endringar i sauen sin oppførsel. Det kan vera signal om at han ikkje er i form eller at han krev ekstra pass. Det er også viktig å vera førebudd på lamminga. Det må ordnast med lammebingar, halm og hydratkalk må vera tilgjengeleg.

Tilsyn ved lamming

Lamminga er ei av dei mest kritiske periodene i saueåret. Den kan gå fint dersom ein har fôra rett og sauene er i god kondisjon. Men ser ein på statistikkane, utgjer lammetapet rundt fødsel omlag halvparten av det totale tapet.

Det er her nødvendig med kunnskapar om fødsel og fødselshjelp. Dette kan vera mangelfullt og det kan vera ein årsak til det store lammetapet. Det er mykje å vinna på eit godt tilsyn rundt fødsel. Når lammet kjem, må jur og spenar undersøkjast på nytt for å forvissa seg om at det er mjølk. Altfor ofte kjem det daue lam til obduksjon som er tomme i magen og avmagra. Det er nødvendig å sjå etter at mora sleikjer lammet sitt og at det kjem seg opp etter normal tid. Her har ein ikkje mykje tid å missa dersom det oppstår hypotermi. Ei passeleg kasse og varmekjelde til oppvarming bør vera tilgjengeleg, men ein vanleg hårfønar kan også gjera nytte for seg.

Har søya lite råmjølk må det til ekstra tilførsler, helst frå andre søyer. Geiteråmjølk bør ein ikkje bruke då sauen kan utvikle antistoff mot CAE som kryssreagerer med Mædi. Denne kryssreaksjonen vil kunna skapa problem ved eit eventuelt Mædi-utbrot.

Kuråmjølk kan i visse tilfelle vera årsak til anemi hjå spelam. Men dersom ein ikkje har andre utvegar, kan ein bruke det.

Behovet for råmjølk er angitt frå 180 - 200 ml/kg levandevekt innan 15-20 timar etter fødsel. Råmjølka er som alle veit viktig for den uspesifikke immuniteten. Den er også viktig for den spesifikke immuniteten når søya er vaksinert før lamming (Clostridieinfeksjonar). I tillegg inneheld råmjølk mykje vitamin-E og vitamin B12. Vitamin B12 er der i store mengder berre nokre timar og det er også med på å understreka kor viktig det er at lammet får i seg nok råmjølk tidleg.

Hygienen i lammingsbingen og i sauebingen er svært viktig for å unngå spelaminfeksjonar. Det bør leggjast inn ny halm dagleg i tallebingar, og ein bør strø hydratkalk, også gjerne dagleg, på spaltegolv og strekkmetallgolv. Lammingsbingar som blir brukt til fleire fødslar, må reingjerast godt mellom kvar lamming.

Tilsyn i beitetida

Over ein tredel av lammetapet skjer på beite. Mykje av årsakene til tapet skuldast dårleg kondisjon på lamma når dei blir sleppte, men det skuldast også ting som skjer på beite. Søya kan få mastitt eller andre sjukdommar og lammet får for lite næring. Det kan koma bort frå mor si, det kan bli sitjande fast i naturlege hinder eller gjerde og gamle hus. Laushundar og rovdyr er problem og bilpåkøyrslar er ikkje uvanleg. Det idéelle ville vera å ha eit like godt tilsyn i beitetida som inne. Men med eit betre opplegg for tilsyn i beitetida enn det ofte er, vil ein kunne redusere tapet noko. Det blir stadig reist sterkare krav om meir tilsyn i område der det er mykje rovdyr. Her er det mykje usikkert, om nytten av tilsyn og kva slag førebyggande tiltak som er mest effektive. Men dette er eit område vi som veterinærar må setja oss meir inn i.

Andre beitetiltak

Myrar, elver, snøbruer, fjellskorer, bilvegar er potensielle feller for sauen. Det kan vera område med giftige planter som Rome. Det er kvart år fleire dyr som blir forgifta og det ville sikkert vera ein fordel å hindra dei i å bruka slike beite Ein kan her setja opp gjerde og bruer som hindrar dyr i å koma dit det er mest farleg. Men har ein fyrst sett opp eit gjerde, krev det tilsyn. Det hender sauer går seg fast i det også, og det kan også ville dyr gjera.. Ein kan ofte sjå at tiltak som fyrst ser lovande ut, likevel har sine ulemper og kan vera farlege for dyra. Det krevst at ein stadig fylgjer med og prøver å finna ut korleis sauen oppfattar dei tiltaka som vi set inn. Vi bør sjå etter signala til sauen, fylgja med på skadestatistikken og til slutt sjå på det totale økonomiske resultatet.

Vitamin/mineraltilførsel

 

Selen/E-vitamin

 

Dette emnet blir teke opp i ein annan samanheng, og difor vil det ikkje bli trekt fram detaljar i profylaksen her. Selen/vitamin-E skal tilførast heile året og særleg i innefôringstida. Det er viktig å gje tilleggsfôr for å bøta på det låge nivået grovfôret har. Skal ein til med profylaktiske tiltak i form av injeksjonar, må dette gjerast på ettervinteren i god tid før lamming.

Er det utbrot av muskeldegenerasjon hjå enkeltdyr om våren, reknar ein med at nivået i besetningen er så lågt at alle lamma i flokken må få behandling profylaktisk.

Kobolt

På enkelte kulturbeite på Vestlandet er det påvist koboltmangel. Lamma utviklar seg normalt ei stund, men så stagnerer dei, blir slappe, og enkelte kan stryka med.

Det finnst fleire måtar å forebyggja koboltmangel på.

Fyrst er det viktig at lamma får nok råmjølk. Dei får då eit lager med vitamin-B12 som held seg i blodet lenge utover sommaren.

Ein kan gjødsle med kobolt. Då bruker ein ca 200 g CoSO4 pr dekar kvart 3.-4. år. Dvs 40g reint kobolt.

Fullgjødsel 15-4-12 tilsett kobolt og kopar har også vore nytta, og denne gjødsla kan ein få tak i dersom ein bestiller det frå Norsk Hydro i god tid før beitesesongen kvart år.

Gul koboltslikkestein kan brukast. Den må nyttast heile beitetida.

Ein kan leggja inn langtidsverkande koboltkuler i lam som er over 2 månader gamle.

Medikamentell profylakse

Under dette avsnittet kjem bruk av parasittmiddel, serum eller vaksiner. Antibiotika kan i nødsfall brukast profylaktisk, men det er ei dårleg løysing og må berre brukast i ein prekær situasjon dersom ein ikkje har andre middel å ty til. Og då kan det kanskje ikkje kallast profylakse, men behandling.

Dersom ein gjennomfører eit godt driftsopplegg gjennom året med rett fôring, stell og tilsyn, vil ein kunna unngå mange sjukdomsproblem. Men medikamentell profylakse vil også ha sin plass i det totale førebyggande arbeidet hjå sauen.

Parasittbehandling

Mage-tarmparasittar

Vi treng kunnskap om parasittane og vi treng kunnskap om driftsforma for å kunna driva ein effektiv parasittprofylakse. Det beste ville vera om ein tok regelmessige parasittprøver slik at parasittproblemet vart fastslege meir sikkert.

Vi har to hovedtyper mage-tarmparasittar, dei som overvintrar i beitet og dei som overvintrar hovudsakleg i sauen. Koksidier, Nematodirus, Ostertagia og bendelorm overvintrar i beitet. F eks Hemonchus Contortus og andre overvintrar i sauen.

Dei som overvintrar ute (Koksidier, rundorm og bendelorm) må ein bekjempa noko ulikt. Dei smittar ikkje til same tid, og alle er heller ikkje like farlege.

Dei som overvintrar i sauen har det til felles at dei ligg i ein slags dvaletilstand fram mot våren. Då tek dei til å utvikla seg og dei kan ta til å produsera egg i store mengder ("Spring rise"). Dette kan så smitta beitet når dyra kjem ut, og lamma vil få i seg store mengder parasittar.

Vi kan setja opp fylgjande punkt i parasittbekjempinga:

1) Sauen må vera fri for alle overvintrande parasittar seinast før ein ville fått ein stigning i eggutskiljinga om våren

2) Ein må prøva å få til eit beite som er mest mogeleg fritt for overvintrande parasittar. Dette gjer ein ved å sleppa parasittfrie dyr på beite, ha store nok areal, skifta beite ofte, pløye opp enga med jamne mellomrom, la andre dyrearter bruka same beite.

 

I praksis er det vanskeleg å gjera noko med vårbeitet. Det blir ofte det same år etter år, og smittepresset blir stadig større utan bruk av anthelmintika.

Kva type anthelmintika ein bruker må bli opp til den veterinæren som skriv ut resepten, men ein bør veksla frå år til år for å unngå resistens. Ved Institutt for Småfeforsking seier dei at ein bør bruka "kvite" eit år og "blanke" det neste. Dersom ein ser på hovedgruppene kunne det vera praktisk å fylgja dei med ein veksling frå år til år.

Koksidier

Koksidiar kan vera eit problem sjølv om det ikkje gjev dramatiske symptom som diaré og dødsfall.Ein må rekna med at smitten byggjer seg opp i eit beite som blir brukt år etter år. Erfaring frå praksis viser at ein kan ha nytte av behandling sjølv om oocystemengden ikkje er av den største. Ein kan forresten finna ganske mykje koksidier der ein minst kunne venta det. Ein skal vera klar over at koksidiesmitte kan forekoma før utslepp. Dette gjeld kanskje mest i tallefjøs. På spaltegolv må ein rekna med at det er eit minimalt parasittproblem.

Behandling med Toltrazuril (Baycox® ) 7 dagar eller før etter utslepp ser ut til å vera nødvendig mange stader, og bør anbefalast i større utstrekning. Det er likevel ikkje grunn til å behandla lamma når dei er for små til å ta opp smitte. Dei bør vera minst 3 veker gamle.

Doseringa er: Toltrazuril, 20 mg/kg ): 4-5 ml pr lam.

Rundorm

Det er nødvendig med fleire typer opplegg for å bekjempa mage-tarm nematoder. Det kjem an på driftstopplegg og hustyper.

Det må takast hensyn til om sauen nyttar fjellbeite/skogsbeite eller kulturbeite.

Det må også takast hensyn til om sauen går ut og inn heile vinteren eller om han står inne på spaltegolv/strekkmetall eller talle.

Spaltegolv/strekkmetall. Vårbeite og haustbeite heime. Fjellbeite om sommaren.

¨ Alle sauer blir behandla ved innsett med eit prepreparat som tek alle parasittane

¨ Alle lam blir behandla før fjellsending

¨ Vurdera om ein må behandla på heimebeite om hausten dersom lamma kjem tidleg frå fjellbeite og blir gåande lenge utover hausten.

 

Talle eller utegang om vinteren. Vårbeite og haustbeite heime. Fjellbeite om sommaren

¨ Alle lamma samt vaksne etter behov blir behandla om hausten

¨ Alle blir behandla i februar/mars, før vårstigninga i eggutskiljinga

¨ Alle lam blir behandla før fjellsending

¨ Vurdera om ein må behandla på heimebeite om hausten dersom lamma kjem tidleg frå fjellbeite og blir gåande lenge utover hausten.

 

Kulturbeite om sommaren.

For denne driftsforma gjeld det same opplegget som for dei to som alt er nemnt fram til beiteslepp

Etter beiteslepp:

¨ Ta avføringsprøver og behandla alle lam 3 veker etter utslepp

¨ Det kan vera aktuelt med ny behandling i slutten av juli

¨ Ta nye avføringsprøver for ei eventuell ny behandling i august

 

Har ein Nematodirus Battus, må det til eit eige opplegg for å ta den. Det er då skissert fylgjande plan:

¨ Behandla tre gonger med to vekers mellomrom frå 20. mai 2 år på rad. Då kan det gå nokre år før det blir aktuelt å behandla på nytt

Dette er ein parasitt som har forskjellig opptreden frå år til år. Dei embryonerte egga må fyrst avkjølast og så trengst det ein temperatur på 10°C for at klekkinga skal skje.

Bendelorm

Det er usikkert om bendelorm er av nokon stor betydning. Men det kan av og til vera eit problem, og av dei midla vi har til rådvelde er det albendazol som skal vera det beste bendelorm-midlet.

Dei rundorm- og bendelorm-midla som er aktuelle i dag er:

1) Benzimidazolar

· FenBendazol (Panacur)

· AlBendazol (Valbazen)

2) Tetrahydropyrimidinderivat

· Morantel (Exhelm)

3) Avermectin

· Ivermectin (Ivomec)

 

Ektoparasittbehandling

I område av landet der det er skogflått (Ixodes Ricinus), er bruk av ektoparasittmiddel eit av fleire tiltak ein kan bruka for å redusere problemet. Eit av dei nye Pour On preparata er lett å administrere, men ein må behandla på nytt med visse mellomrom utover sommaren.

Sauekrabbe har blitt eit stadig mindre problem dei siste åra. Men den kan dukke opp av og til, og då er det viktig å behandla.

Ektoparasittmiddel

1) Pour on - preparater

· Pyretriner

· Organiske forbindelser

 

Immunprofylakse

Nytten av å driva immunprofylakse er udiskutabel. I tillegg til å spara dyret for lidingar ein sjukdom fører med seg og ein reduksjon i lammetap, gjer det behovet for å bruka antibiotika mindre. Dette er eit målsetting som det blir stadig meir fokusert på for tida. Ein kan nemne resistensproblematikken som eit stikkord her.

Immunprofylakse går ut på at det enkelte dyret har nok immunitet i den perioden det har lettast for å få sjukdom. Ein kan nytta aktiv eller passiv immunisering. Ved vaksinering tilfører ein kroppen eit antigen som stimulerer immunapparatet til å produsere antistoff. Passiv immunisering er å tilføra antistoff direkte anten som råmjølk, serum eller fullblod. Serumbehandling av eldre dyr som er immunkompetente vil gje kortare virkning enn hjå dyr med eit umodent immunsystem. Serum vil hjå desse bli oppfatta som eit antigen og stimulerer til at det blir laga antistoff mot serumet.

Som oftast er det ikkje aktuelt å vaksinere lammet. Ved å vaksinere søya før lamming vil den få ein aktiv og langvarig immunitet, mens lammet får ein passiv immunitet gjennom råmjølka. Denne immuniteten beskyttar lammet den tida det ville ha lettast for å bli sjukt og fram til det lagar sine eigne antistoff.

Dukkar det opp sjukdommar som det ikkje er vaksinert for, vil ein få den snøggaste effekten ved bruk av serum. Då kan det vera spørsmål om å vaksinere seinare, når den akutte sjukdommen er over. Det er liten grunn til å vaksinere med det same ein har serumbehandla. Dei antistoffa som er tilført anten maternelle eller ved ei serumbehandling vil i stor grad svekka effekten av vaksina. Det er angitt at ein kan prøva å vaksinere ca 10 dagar etter ein serumbehandling, då har ein hatt eit tilstrekkelege fall i antistoffnivået. Men det har likevel ingen særleg effekt å vaksinere eit lam før det er 8 veker gamalt, kan hende med unntak av pasteurella i visse tilhøve.

Serumbehandling

Diaré

Ved koli-diaré er det viktig å koma snøgt til med behandling. Det er ikkje anbefalt vaksine til sau, så alternativet er serumbehandling. Kalvediareserum har vist god effekt mange stader, men ein bør ta bakteriologiske prøver for å sjå om ein har dei rette serotypene.

Dosering: Ein praktisk måte å gjera det på er å gje 5 ml peroralt like etter fødsel.

Hemorrhagisk enteritt eller lammedysenteri skuldast toksin frå Clostridium Perfringens type B. Det er påvist her i landet, men det vil ikkje vera aktuelt å vaksinera søya mot denne sjukdommen då den er svært sjeldan. Serumbehandling er brukt med godt resultat.

 

Enterotoksemi

Tidlegare var det mest vanleg å serumbehandla alle lamma mot enterotoksemi eit par dagar før utslepp. Dette vart då gjort samtidig med ein injeksjon selen/vitamin-E. No er det nesten slutt på dette og det er ikkje mange lam som treng serum. Men dei som er aktuelle er under søyer som ikkje er vaksinerte eller dei lamma som har fått i seg for lite antistoff frå råmjølka. Det kan vera at søya vart vaksinert til feil tid, gjerne då så nær opp til lamming at det ikkje fekk nokon innverknad på antistoffnivået i råmjølka. Eller det hender at søya lammar tidlegare på våren. Det kan også vera at lammet har fått råmjølk frå andre kjelder som heller ikkje har antistoff. Der som lammet blir gåande for lenge inne, vil det etter kvart bli så stort at det tek til å eta mjøl og faren for enterotoksemi stig. Då kan det vera behov for to behandlingar, den fyrste medan lammet går inne og så ei ny ved utslepp.

Dosering: 2 ml s.c.

Vaksinering

Dei fleste vaksinene ein nyttar til småfe har drepte, inaktiverte antigen. Listeriosevaksinen er ei levande vaksine, det same gjeld paratuberkulosevaksinen som blir nytta til geit. Den drepte vaksinen skaper minst bivirkningar, men så vidt eg veit har det ikkje vore problem med listeriosevaksinen. Ein kan få feilslag ved vaksinering, og ein skal vera klar over at ein påføre dyret ein iatrogen smitte. Dvs smitte frå dyrlegen via ei kanyle som blir brukt til fleire dyr utan desinfeksjon.

Listeriose

 

Listeriose i slutten av drektigheita kan føra til kasting. Men det kan også bli svakfødde lam som er infiserte i fosterlivet, desse kan stryka med etter kort tid. Det er der ein bruker silofor eller rundballar ein er mest utsette for dette. Vaksineringa skjer om hausten 14 dagar før siloforinga tek til. Då skal effekten vara i 10 månader. Dette er ei levande vaksine. Vaksinen er frysetørra og må løysast opp like før ein skal bruka den.

Dosering: 2 ml s.c.

Pasteurella

Effekten av vaksinering mot Pasteurella hemolytica er noko omdiskutert. I område med sjodogg kan det vera aktuelt å vaksinera for å unngå den septikemiske forma. Men sjølve opplegget for å få til ei effektiv vaksinasjonsprosedyre er vanskeleg. Alderen på lamma samt den dårlege immunresponsen ein kan få ved eit eventuelt sjodoggangrep, svekkar effekten. Dersom det blir luftvegsproblem i ein buskap, må ein fyrst undersøkja miljøet, og då særleg ventilasjonen. Det kan vera mangel på ventilasjon. Dersom det er ventilasjon, vil måten fjøset er innreidd på ofte vera avgjerande for korleis ventilasjonen fungerer. Det kan vera feil plassering av vifte, små åpningar for inntakslufta osv. Dette er noko som må takast fatt i i kvart enkelt tilfelle. Men det er like viktig å endra på miljøet som å gå i gang med eit vaksinasjonsopplegg mot Pasteurella. Oftast er problemet eit kompleks av mange faktorar. Dersom ein finn ut at ein vil vaksinera, må ein bruka kombinerte vaksiner der ein finn forskjellige serotyper av P Hemolytica saman med klostridiearter, f eks Ovivac-P®. Denne vaksinen kan ein bruka når ein vaksinerer mot klostridieinfeksjonar om våren.

Klostridieinfeksjonar

Clostridium Perfringens type D gjev enterotoxemi. Er lammet fyrst vorte sjukt hjelper det ikkje med behandling, så det er viktig å vaksinera i rett tid slik at det er nok antistoff mot epsilontoksinet i råmjølka. Dette er den viktigaste vaksina og bør anbefalast til alle.

Det blir ofte reist tvil om kor effektiv denne vaksina er. Det dauar lam sjølv om ein meiner at vaksineringa er gjort etter oppskrifta. Då løner det seg å obdusere lamma som dauar for å få slege fast diagnosen. Som oftast er det andre sjukdommar som er årsaka, og dersom ein ikkje finn anna forklaring på dødsfallet, vil vaksinering etter kvart koma i vanry sume stader.

Vaksineringa skal vera gjort 14 dagar før lamminga tek til (2-6 veker før lamming). Det er fleire vaksiner på marknaden. Det kan variere noko kva som er å få, og ein skal ikkje sjå bort frå at dei kan nok noko forskjellig innhald. Dei fleste har antigen mot Cl Perfringens type D, Cl Septicum, Cl Chauvoei og Cl. Tetani. Tetanusantigen er altså ein viktig komponent i denne vaksinen.

Dosering: 2 ml s.c.

· Ein skal vera klar over at til geit må ein omlag dobla dosen, dvs gje ca 4 ml. Effekten av ein slik vaksinasjon på geit varer heller ikkje så lenge, ca 4 månader.

 

Konklusjon

Tapstala i dei forskjellige flokkane varierer frå 2 til 20 %. Ut frå desse tapstala skjønar ein at det må gå an å redusere tapet hjå mange. Det er mange enkeltfaktorar som er med på å auka tapstalet. Den enkeltfaktoren som er viktigast for å få redusert tapet, er saueeigaren sjølv. Men han er avhengig av å få råd, og den praktiserande veterinæren er den som bør sitja med kunnskapen. Ved flokkproblem kan ein innfallsvinkel vera buskapsutgreiing. Det finst gode malar for korleis dette skal gjerast. Fleire dyrearter har fått sitt helseplanopplegg. Sauen står for tur, og då bør dette koma inn i meir ordna former, særleg med tanke på økonomisk vederlag til veterinæren. Men dersom ein har ein interessert saueeigar, må ein laga ein avtale med han i samarbeid med rådgjevaren i sauekontrollen. Dette kan vera stimulerande fagleg, då ein vil få innblikk i sauehaldet frå ein annan ståstad enn den ein har til dagleg.