Gjennomføring av eit helseprogram skal ha som målsetting å

¨      fremja trivsel for både geit og røktar

¨      betre økonomien

¨      sikre gode produkt

¨      redusere risikoen for utbrot av sjukdom

-         som er påvist (smittsam og/eller produksjonssjukdom, klinisk og subklinisk)

-         som ein kan forventa som ei fylgje av uheldig miljø, foring og stell

-         som kan koma inn p g a  a) nye dyr i besetningen b) anna kontakt med dyr

Grunnlaget for å gjennomføra eit slikt program er fyrst og fremst bygt på at ein har eit godt tilsyn med dyra. Ein kan på den måten bli kjend med dyra, og ein ser snøgt når noko endrar seg med dei. Visse tider av året krev eit betre tilsyn enn elles. Dette gjeld f eks før og under kjeing.

Ein må også laga eit miljø som passar geita. Det krevst kunnskap om korleis geita reagerer med ulik åtferd på ulike miljøtilhøve og korleis miljøet kan gjera geita meir og mindre mottakeleg for visse sjukdommar.

Det trengst kunnskap om fôring av geit. Dette har stor betydning for helsetilstanden og det betyr også mykje for kvaliteten på geitmjølk.

Ein må notera spesielle ting som skjer i fjøset. Sjukdom må noterast på helsekort. Det må gjerast av produsenten sjølv dersom ikkje det ikkje er veterinæren som behandlar.

Vaksinasjonar og parasittbehandling må gjerast når det er påbode eller nødvendig for å halda sjukdommar i sjakk. Dette er tiltak som må vurderast i kvar flokk, då det kan vera store skilnader i behovet for desse tiltaka.

Ein skal også alltid tenkja på smitteforebygging. Ein må isolera sjuke dyr, og ein skal vera svært forsiktig med inntak av nye dyr i besetningen. Dei kan ha med seg mange slags sjukdommar som kan smitta dyr som har vore der frå før. Det er også viktig å behandla sjuke dyr snøgt slik at det ikkje får byggja seg opp eit smittepress i fjøset.

Det er eit mål at alle blir med i geitkontrollen. Det gjev oversikt over produksjonen til kvar geit i flokken. Ein kan då m a lettare få til ei individuell fôring og gruppera meir målretta.

  
Tiltak ved ulike årstider eller periodar

      Tiltak før avsining

·        Kontroll av alle jur og spenar for å plukke ut geiter som det er aktuelt å slakte. Spesielt gjeld det geiter som har hatt mastitt eller har kasta.

·        Ta mastittprøver (Besetningsspeneprøver)

·        Klipping og lusebehandling ved innsett

·        Ta avføringsprøver for parasittundersøking (gjerne nokre prøver frå eit par besetningar i bukkeringen kvart år)

            Avsining

·        Tørrperioden bør vera 8-10 veker.

·        Avsiningstida (avsiningsprosessen)  skal vera kort (ca. ei veke).

·        Geiter med dei høgste celletala over fleire målingar, og dei som har dei største forandringane i juret må slaktast.

·        Parasittbehandling (ormekur) og klauvklipping

·        Kontrollere mjølkeanlegget dersom det ikkje vart gjort om våren.

·        Kontroll av hold og korrigere fôring etter holdet i god tid før kjeing

            Før kjeing

·        Klipping av geitene, spesielt jur og bakpart

·        Vaksinering mot diare (enterotoksemi) skal gjerast 3-4 veker før kjeing.

·        Ordne kjebingar og fôringsopplegg for kjea.

            Ved kjeing

·        Kontroll med kjeinga slik at ein veit kven som er mor til kjeet

·        Merking av kjeet

·        Vask ikkje geita for å fjerna etterbyrdrestar, skrap det vekk om det må fjernast

·        Fjern etterbyrd (brenning eller nedgraving)

·        Nøye reinhald. Bruk strø dersom det er nødvendig for å få ein turr binge

·        Råmjølkmengda må vera optimal (150-200ml/kg fyrste døgnet).

·        Unngå å blande råmjølk frå alle geitene.

·        Rein mjølk, ikkje CAE-mjølk til oppforing, heller ikkje til lam

·        Ikkje påsett av kje etter mor som tidlegare har kasta eller har hatt andre reproduksjonsproblem.

            Stell av kje

·        Kjebingen må vera tørr og kje skal ha tilgang til tett liggeunderlag. Den må vera trekkfri og ha god ventilasjon, men max luftstraum skal ikkje vera over 0,2m/s.

·        God hygiene for å unngå parasittar (f eks koksidiar) og andre sjukdomsproblem

·        Tilleggsvarme kan vera nødvendig. Kje bør ha 15 - 18°C. Det kan lagast kjekasser som gjer det lunt for kjea når dei ligg.

·        God hygiene i fôringsinnretningar

·        Syrna mjølk/mjølkeerstatning gjev mest stabil fôrkvalitet.

·        Arealet bør vera er 0,3m². Kontroller at plassen er stor nok etter som kjea veks.

·        Avhorning ikkje seinare enn 2-3 veker etter fødsel - avhorning av bukkekje før 1 veke

·        Vaksinering mot paratuberkulose skal gjerast før kjea er 2 veker gamle der det er påbudt.

            Om vinteren

·        Fuktig og varmt klima er uheldig. Sjekk temperatur, fuktig himling, fuktig golv og ammoniakklukt

·        Rette ventilasjonsfeil, unngå å få luft gjennom dørsprekker, vindauge, vegg. Tett for trekk, max luftstraum 0,5m/s.

·        Sjå på inndeling av bingane, ein kan eventuelt setja opp fleire bingeskille (som kan flyttast).

·        Rense drikkekar, tette lekkasjar i vassleidningar og drikkekar.

·        Bingehygienen må vera god: Turre, reine bingar.

·        Kontrollere oppførselen til geitene når dei et og når dei kviler.

·        Tilsyn med geitene ved avslutning av fôringa

·        Mjølketeknikk og hygiene etter anbefalte rutiner

o       Mjølking i sunnheitsrekkefylgje (unge geiter fyrst)

o       Reinhald av mjølkeplass etter mjølking

o       Mjølketeknikk må vera rett

o       Hygiene, hender, jur - vask av hender eller bruk av hanskar

o       Ikkje meir enn 4 enkeltorgan pr mjølkar

o       Bruk prøvekopp, ikkje mjølkesøl på pall eller i mjølkestall.

o       God stimulering, minst 10 sek, ei og ei geit – ikkje stimulera mange geiter før ein tek til med mjølkinga. Heller ikkje direkte påsett av mjølkeorgan utan stimulering. Reduserer påsittingstida

o       Ikkje luftinnslepp ved påsett/avtak av organ,  heller ikkje sjokkventilering for å tømme mjølkesentralen. Kan sende bakterier og partiklar opp i juret, samt gje vakuumsvingningar i resten av anlegget. Det kan også skade feittpartiklane i mølka og gje dårlegare lagringsevne og smak.

·        Rask behandling av mastitt

·        Fargemerking av mastittgeiter

            Tiltak før utslepp

·        Reparasjon av gjerde og grinder før utslepp

·        Fjerne ting frå beitet som kan skade geitene - fjerne all piggtråd

·        Klauvklipping og vaksinering mot enterotoksemi dersom det er eit problem og det er kraftig vårbeite.

·        Kontrollere helsetilstanden og testiklane til bukken

            Tiltak i beitesesongen

·        Jamn fôring i forhold til beite og verlag, også med kraftfôr

·        Beitehygiene - for å redusere smitterisikoen frå parasittar som overvintrar i beitet. Kan vera aktuelt å skilja kjea frå dei vaksne på innmarka.

·        Kontrollere mjølkeanlegget – heime og på stølen

·        Gjennomføre utbetringar etter det som er anbefalt ved kontroll av anlegget.

·        Mjølkinga bør foregå i sunnheitsrekkefylgje.

·        Kontrollere helsetilstanden til bukken og fôringa av bukken. Den må vera frisk når paringssesongen tek til.

·        Vaksinering ved avslutta fjellbeitesesong dersom det er problem med diare på haustbeite (enterotoksemi).

·       Fjøsvask heime når fjøset er tomt.  

Rutiner gjennom heile året

       Innreiing

·        Sjå på miljøkrav som er sett opp for geitefjøs

·        Bingearealet bør vera 1,5m²/vaksen geit. Horna geiter krev større plass enn kolla. Inndeling av bingane med bingeskille som kan flyttast

·        Plassering av bingar til vaksne geiter rundt i rommet gjev jamnast klima

·        Eteplassen skal vera brei nok - 40cm/geit. Må setja geitene fast når dei et.

·        Minst to drikkekar/-niplar pr binge. Dersom det er dominante geiter i bingen kan det vera vanskeleg for alle å koma til. Lettar også bingeinndeling seinare.

·        Bingeinndelinga må vera slik at ein kan gruppera geitene etter alder og hold og etter forventa mjølkeyting. Det bør ikkje vera fleire enn ca. 15 geiter i kvar binge.

·        Eigen sjukebinge i fjøset for isolering av sjuke dyr

·        Kraftfôrlageret må vera godt skjerma frå geitene.

            Besetningen bør ha fôrplan

·        Sende inn fôr til analyse, foringsrutinene kan gjennomgåast saman med rådgjevar.

·        Pass på at geitene får nok næring til vedlikehald og produksjon også når beitet tek til å bli dårleg.

·        Unngå for svak fôring i sintida

·        Gje tilskot av mineral, salt og vitaminer.

            Det må vera godt tilsyn i fjøset

·        Sjå etter slikt som: "Mobbing", avmagring,  pustevanskar, ledd- og jurforandringar, byllar, endra oppførsel o.s.v.

·        Kjea krev oppfølging etter som dei veks. Plassen blir ofte for liten, og det kan bli for dårleg ventilasjon og hygiene.

·        Oppfølging ved skader på innreiing og når dyra har behov for det.

            God kontakt med rådgjevar og veterinær

Det er viktig at produsent, rådgjevar og veterinær samarbeider ved planlegging eller problem. Men det er visse ting som den eine yrkesgruppa kan betre enn den andre.

            Rådgjevaren skal kontaktast ved

·      driftsplanlegging / driftsproblem, fôrplan og utrangeringslister

·      mjølkemaskinkontroll og mjølkingsteknikk og uttak av speneprøver

            Veterinæren skal kontaktast ved

·      helseplanlegging - vurdering av helsestatus / råd om tiltak for betre helse i geiteflokken

·      sjukdom, vaksinasjon og prøvetaking evt. obduksjon

·      oppsett av utrangeringslister

·      saneringstiltak (F eks CAE og byllesjuke)

            Sjukdom

·        Kontakt dyrlege for å sikre mest mogeleg rett diagnose.

·        Rask behandling av sjukdom.

·        Rask avliving dersom ein ikkje vil behandle eit lidande dyr. Jfr. Dyrevernlova.

·        Sjuke dyr skal isolerast i sjukebinge .

·        Dyret må fargemerkast.

·        Sjølvdaua dyr må obduserast eller takast prøve av.

·        Hugs å notera all sjukdom og behandling på helsekort. Dette må vera lett tilgjengeleg for både eigar og dyrlege.

·        Hugs tilbakehaldingsfristar på kjøt og mjølk ved medisinbruk.

            Geiter som skal utrangerast

·        Geiter som er tomme eller som har kasta

·        Geiter med store jurforandringar

·        Geiter som har hatt mastitt eller høgt celletal over fleire målingar og

Geiter med lågt turrstoffinnhald (FPL) i mjølk

·        Geiter med dårlege utmjølkingseigenskaper

·        Geiter med andre kroniske sjukdommar og høg alder

            Når det kjem nye dyr inn i besetningen

·        Det skal fylgja med eigenerklæring om helsetilstanden til dyret og til besetningen dyret kjem frå. Helst bør det også vera med veterinærattest.

·        Dyret må få ormekur og behandling mot lus når det kjem til det nye fjøset.

·        Isolering i 14 dagar for å redusera risikoen for  smitteoverføring med det nye dyret.

·        Bukkar i bukkeringen må setjast i god avstand frå geitene.

·        Dyr kan ikkje flyttast over fylkesgrensa utan dispensasjon frå distriktsveterinær.

            Anbefalte miljønormer i geitefjøs

            Krav til mjølkeanlegg for geit

• Anleggsvakuum må ikkje vera for høgt, under 42KPa.

På grunn av at det er mindre lyftehøgde og mindre mjølkestraum enn på kuanlegg. Ein får difor mindre vakuumtap i spenekoppen på geit enn på ku.

• Mjølkeledningen, ikkje for lang (max 40 m), og rett nivellering.

Det er vanskeleg å få til rett nivellering ved lengre mjølkeleidning

Det kan bli fleire smålekkasjar og dermed større vakuumtap ved lang leidning

·        Pulsator - meir enn 120 slag/min

• Høgvakuumfasen skal vera over 50%
• Lågvakuumfasen (masssasjefasen) skal vera over 30% og over 200-250 m.sek.
• Kort åpnigs og stengningsfase

Sum av åpnings-og stengningsfasen skal vera under 20 %

• Lang åpnings- og stengningsfase kan skuldast små åpningar i vakuumkraner, liten reservekapasitet, Lange pulseringsslanger eller to organ pr pulsator.
• Luftinnslepp til mjølkeorgan skal ikkje vera ikkje større enn 2 – 5 liter / minutt   

Vakuumtank gjev meir stabilt vakuum enn berre mjølkepumpe, vil gje større reservekapasitet.

Tilsyn i fjøset.

Godt tilsyn i fjøset må til for å få ein geiteflokk med god helse og som trivst og kan produsere nok god mjølk. Ein kan med eit godt tilsyn bli kjend med dyra, og ein ser snøgt når noko endrar seg med dei. Visse tider av året krev eit betre tilsyn enn elles. Dette gjeld f eks før og under kjeing.

Det som kjenneteiknar ein geiteflokk er at ein finn meir og mindre aggressive dyr. Det blir ofte uro i ein binge der ein har særleg dominante dyr. Dei brukar mykje krefter på å hevda sitt »revir». Bortsett frå at det kan gje skader på geitene, kan det også føra til at andre geiter slepp for lite til ved krubba og drikkekaret. Det kan også ha uheldig innverknad på geiter som står i fare for å kaste. Dersom ein ser dette tidleg og omgrupperer geitene, kan ein få eit mykje rolegare fjøsmiljø. Av og til kan ein vera nøydd til å slakta dei verste »plageåndene».

Endring i oppførsel skal ein vera på vakt mot. Ein del sjukdommar som CAE, hjernebetennelse og B-vitaminmangel kan gje endra oppførsel. Geita kan bli meir redd enn den har vore før, den kan virke meir opphissa eller den kan få redusert synsevne, den kan bli meir nedstemt, halde seg for seg sjølv og ikkje bry seg om den blir handtert. Kløe skal ein leggja merke til, det kan vera symptom på skrapesjuke, men oftast er det lus.

Ein må også sjå etter holdet til geita. Den kan bli magrare gjennom laktasjonen dersom den mjølkar mykje. Men dersom den går ned i yting og samstundes blir magrare, må ein vera på vakt. Det er mest sannsynleg ein kronisk sjukdom den geita har fått. Sjukdommar som er aktuelle er CAE, paratuberkulose, eller kroniske luftvegsinfeksjonar. Meir sjeldan er det svulstar eller store angrep av lus. Det er mange andre tilstandar som gjev avmagring, og er ein usikker må dyrlegen kontaktast.

Ofte finn ein geiter med pustevanskar. Ein tenkjer fyrst og fremst på luftvegsinfesjonar, men det kan også vera byllar som stengjer for fri luftpassasje til lungene. CAE kan av og til ytre seg ved at geita pesar. Det er då så lite normalt lungevev att at den må dra pusten ofte for å få nok oksygen.

Leddforandringar kan koma snikande. Dette legg ein ikkje lett merke til før geita tek til å halte. Her er det også CAE ein tenkjer på fyrst. Men det kan vera vanlege bakterieinfeksjonar og det kan vera skader. Det kan gjera sitt til at geita får problem med å koma seg opp på mjølkepallen. Og det kan difor vera aktuelt å setja den i sjukebinge.

Byllar er eit stort problem mange stader. Ofte sprekk desse og det fører til ei tilgrising av bingen geita står i. Det er byllesjuke ein er mest redd for, men andre bakteriar kan også gje byllar, og dette kan sjå nokså likt ut. Særleg rundt munn, øyro og hals er det vanleg med byllar. Ein bør gå over geitene når dei er sette fast i fôrhekken. Før byllen sprekk er det best å setja geita i sjukebinge og eventuelt få tappa ut innhaldet i byllen. Det bør gå så lang tid at såret er grodd før ein slepper geita inn att til dei andre.

Juret kan også ha byllar og knutar. Ved mjølking bør ein kjenne over juret slik at ein snøgt kan plukke ut geiter som får avvikande form på kjertlane. Desse må ein fylgja særleg nøye når det gjeld celletal og ved stimulering og prøvemjølking.

Ved alle desse tilstandane er det godt å veta at ein kan spørja dyrlegen til råds. Ein sikrar då best mogeleg diagnose og resultatet kan bli mykje betre enn om ein må prøva seg fram heilt til det blir for seint å få sett i gang målretta tiltak. Dersom det oppstår meir akutt sjukdom må ein sjølvsagt kontakta dyrlegen straks.