Av privatpraktiserande veterinær Nils Leine, 2975 Vang i Valdres

I Øvre Valdres har vi sidan nyttår 2000 drive eit prosjekt som er kalla ”Friskare Geit”. Dette kom i stand etter samtaler i Samarbeidsrådet for helsetjenesten for  geit og etter initiativ av Tor Lunder. Eit tilsvarande prosjekt er sett i gang på Sunnmøre. Der er Gunnar Valldal og Liv Sølverød ansvarlege.

Formålet med prosjektet er som namnet seier, å få ei betre helse i geitepopulasjonen.

Vi meiner at dette vil vi koma fram til gjennom ei god kartlegging av helsetilstand i utvalte besetningar. Vi vil sjå på levande vekter, produksjonsresultat, slakteopplysningar, helsekortregistreringar og gjera parasittundersøkingar. I tillegg sender vi inn levande dyr til NVH for undersøking og seinare obduksjon.

Vi har sidan planlegginga kom i gang i fjor haust, hatt fleire møte med dei forskjellige partane.

Det melde seg etter kvart 8 frivillige som alle leverer til  same slakteri. Dei andre partane som er med er: Statens dyrehelsetilsyn ved distriktsveterinæren, produsenttenesten, 2 praktiserande veterinærar, NMT for Valdres, samt slakteriet.

Arbeidet på slakteriet

Til det arbeidet er det laga ei liste med diagnoser som er knytte til eit kodesystem slik at det er lett å notera. Dette er etter mønster frå utvida sjukdomskontroll på gris.  Kontrollveterinæren registrerer sjukdomsforandringar på slaktet og bruker kodelista til å notera etter. Eg har så fått tilsendt slaktevekter, klassifisering og sjukdomskoder. Og dette er lagt inn i ein liten database. Vi noterer også produsentnummer og øyrenummer slik at vi kan koble våre data opp mot mjølkedata  frå Tine.
Tabellen viser kor mange geiter av kvar årgang som er slakta våren 2000


Sjå kor like vektene er på dei ulike årgangane

Parasittundersøkingar

Vi har alltid tilrådd behandling i sintida. I år vart det teke ut ein del parasittprøver før behandling for å sjå korleis situasjonen var. Dette er noko som ikkje er mykje gjort, og det er stor mangel på kunnskap om parasittstatus i geiteflokkane. Dette er det for det meste produsentane som har gjort sjølve. Undersøkingane er gjort i Sandnes, på Institutt For Småfeforsking. Det er funne svært varierande mengder parasittar, men nesten alle stader er det funne lungeorm. Koksidiar er og vanleg. Desse undersøkingane held fram.

Undersøking av kadaver.

Det har vore relativt få geiter som har daua i desse besetningane denne tida, så det har ikkje vorte mykje av kadaverundersøking. Vi har sendt inn nokre kje til veterinærinstituttet. Nokre nyfødde hadde lungebetennelse og dette er ein diagnose som har gått att hjå mange av geitene, frå alle aldersgrupper
Desse tabellane kan kanskje gje ein peikepinn på korleis sjukdomssituasjonen kan vera.

Innsending av levande geiter

Institutt for store dyr på NVH med professor Torleiv Løken i spissen, har vore svært villige til å ta inn dyr som vi vil ha undersøkt. Dei har hatt dei inne til utgreiing og dei fleste er til slutt avliva og sendt til patologisk avdeling for obduksjon. Dette er dyr som også er blitt nytta i undervisninga av studentane. Altså ei ekstraeffekt av prosjektet. I vår fekk nokre studentar geiter til eksamen.

Det er varierande sjukdomsbilete, men dei viktigaste sjukdommane er CAE, lungebetennelse, ofte med lungeorm, og det har vore byllesjuke.

Veging av geiter

Skal vi få ei skikkeleg utgreiing av helsetilstanden i ein buskap, er veging av geitene nødvendig. Dette er viktig for å ta ut enkeltgeiter som ikkje greier seg så godt, og det er viktig for å sjå den generelle helsetilstanden til f eks ei heil aldersgruppe. Dette arbeidet kan vera tungt dersom det ikkje er lagt enkelt opp. Folk frå produsenttenesten har her vore med og hjelpt eigarane. Og det er vege 660 geiter, og i ein buskap er det vege to gonger etter kjeing. Vi vil ta fleire vegingar etter at geitene er komne att frå fjellet og i sintida.

Mjølkeprøver

Som ein del av prosjektet blir det teke ut mjølkeprøver for analyse av celletal, feitt, protein og laktose ved kvar veging. Dette vil gje ein noko sikrare gjennomsnitt gjennom året enn det som er vanleg. Særleg gjeld dette celletal. Her kan det vera store svingningar mellom prøveuttak, og difor er fleire uttak nødvendige for å få eit mest mogeleg rett bilete av tilstanden hjå den enkelte.

Vurdering av prosjektet til no.

• Produsentane har vore svært interesserte og samarbeidsvillige.

• Vi har funne mange sjukdommar i geitebuskapane. Desse har oftast vore kroniske. Det har vore lite akutt sjukdom.

• Det er oppdaga at geiter som er magre og burde vore avliva berre går og hanglar eller blir sendt til slakt. Der har hendt at det er sendt tilbakemelding til eigar med kopi til dyrevernnemnd.

• Kjøtkontrollen har hatt problem med å få gjort dei nødvendige undersøkingane og må få enklare rutiner eller meir hjelp.

Vi ser tydeleg nytten av eit slikt prosjekt, både på kort og lang sikt.  På kort sikt er det til hjelp i det daglege med slike ting som opplegg for parasittbehandling og lettare oppdaging av skrantegeiter.

På lengre sikt ser vi nytten i at sjukdomsmønster blir kartlagt. Dette er grunnlag for at vi seinare kan gå inn og driva bekjemping f eks sanering av CAE. Det aukar det faglege nivået både hjå produsenten og hjå dei andre partane. Ikkje minst gjeld dette også for veterinæren.

Økonomien i geitehaldet er så dårleg at mange ikkje har råd til å bruke veterinær til sjuke dyr. Dette fører til liten interesse for diagnosearbeid. Sjuke dyr blir slegne i hel og ingen får nokon kunnskap om helseproblema, heller ikkje om årsakene. Kunnskapen om geitesjukdommar hjå fagfolk blir mindre. Vi kan ikkje gje råd.

Skal forsking på geit gje eit meir reelt bilde av situasjonen, må vi leggje større vekt på å kartleggja og bekjempa sjukdommane til geitene. Det hjelp lite å forske på for eksempel mjølkeyting og fôring dersom det er underliggjande sjukdommar som øydelegg resultata. Desse må fram i lyset.

Det er lett å forstå at alle partar har nytte av at kunnskapen blir halde oppe og auka, men då må det skje gjennom slike opplegg som dette, så lenge økonomien hjå den einskilde produsent er som den er.

Eit fast opplegg med besetningsovervaking /-utgreiing er nødvendig i framtida.